Nëntë sundimtarët: kur gjykata bëhet qeveri

Në Kosovë, rruga drejt çdo vendimi të rëndësishëm politik kalon sot te e njëjta ndërtesë: Gjykata Kushtetuese. Kush zgjidhet kryeparlamentar, sa herë mund të propozohet një kandidat, a mund të shpërndahet Kuvendi, kur duhet zgjedhur presidenti — të gjitha këto, në fund, i vendosin nëntë gjyqtarë. Republika ka nëntë sundimtarë të vërtetë, dhe askush nuk i ka votuar.

Le të jemi të drejtë me diagnozën para se të kalojmë te kritika: fajin e parë e ka klasa politike, e cila i drejtohet Gjykatës për çdo mosmarrëveshje, madje edhe për çështje qartësisht politike që duhej zgjidhur me negociatë. Por një gjykatë e pjekur do ta refuzonte këtë rol. Gjykata Kushtetuese e Kosovës, përkundrazi, e ka pranuar me gatishmëri — dhe shpesh e ka zgjeruar vetë. Rezultati është një institucion që nga "roje e kushtetutshmërisë" është kthyer në arbitër të përditshëm të lojës politike.

Nga gjyqtar në rregullator i Kuvendit

Vetëm gjatë ngërçit të fundit, Gjykata nxori katër vendime për konstituimin e Kuvendit dhe pastaj ndërhyri edhe te zgjedhja e presidentit. Ajo nuk u mjaftua me interpretimin e kushtetutës; caktoi afate, urdhëroi që asnjë kandidat të mos propozohej më shumë se tri herë, kërkoi që deputetët të ishin fizikisht të pranishëm, dhe konstatoi se kryetari në detyrë kishte shkelur kushtetutën për shkak të një komisioni për votim të fshehtë. Kur presidentja nxori dekretin për shpërndarjen e Kuvendit, Gjykata shpalli se ai "nuk kishte efekt juridik" dhe u dha deputetëve 34 ditë të tjera.

Kjo nuk është më drejtësi kushtetuese; është administrim i drejtpërdrejtë i procedurës parlamentare. Kur një gjykatë fillon të shkruajë rregulloren e brendshme të Kuvendit me anë vendimesh, vija ndarëse mes pushtetit gjyqësor dhe atij legjislativ zhduket. Dhe kur ajo shfuqizon aktet e një pushteti kundër tjetrit, ajo bëhet lojtar politik — pikërisht ajo që një gjykatë kurrë nuk duhet të jetë. Nuk është rastësi që edhe një ish-kryetar i vetë Gjykatës e ka paralajmëruar se disa nga këto vendime krijojnë precedentë të rrezikshëm dhe e dobësojnë autoritetin e institucionit.

Një gjykatë që zgjidh çdo krizë politike, në fund merr përsipër të gjithë pushtetin — dhe humb të vetmen gjë që e bën gjykatë: distancën nga politika.

Problemi është te dizajni, jo vetëm te gjyqtarët

Do të ishte e padrejtë të fajësonim vetëm personat. Problemi është strukturor. Kushtetuta e Kosovës i njeh Gjykatës një juridiksion jashtëzakonisht të gjerë dhe një listë të gjatë subjektesh që mund t'i drejtohen asaj — nga presidenti, te një e katërta e deputetëve, te komunat e individët. Kjo derë e hapur, e kombinuar me një kulturë politike që kërkon fitore gjyqësore aty ku dështon marrëveshja, e ka shndërruar Gjykatën në destinacionin e parë e jo të fundit të çdo konflikti.

Çfarë bëjnë fqinjët: modeli shqiptar dhe ai maqedonas

Nuk kemi nevojë të shpikim zgjidhje; mjafton të shohim përtej kufirit. Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë ka nëntë gjyqtarë me mandat nëntëvjeçar, që përtërihen me nga një të tretën çdo tre vjet dhe emërohen nga tri burime të ndryshme — Presidenti, Kuvendi dhe Gjykata e Lartë. Ky model i shpërndarë dhe i shkallëzuar e vështirëson kapjen politike të gjykatës dhe siguron vazhdimësi pa lëkundje të mëdha. Ngjashëm, Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë së Veriut ka mandate të papërtëritshme dhe një rol të përqendruar te mbrojtja e kushtetutshmërisë dhe ligjshmërisë, jo te arbitrimi i përditshëm i procedurës parlamentare.

Mësimi është i qartë: një gjykatë kushtetuese duhet të jetë e fortë në parim, por e përmbajtur në praktikë. Ajo duhet të thotë çfarë lejon kushtetuta, jo të drejtojë orën e Kuvendit apo të zëvendësojë negociatën politike. Përmbajtja gjyqësore — doktrina e "çështjeve politike" që gjykatat në demokraci të konsoliduara refuzojnë t'i gjykojnë — është pikërisht ajo që i mungon modelit të Prishtinës.

Çfarë duhet reformuar

AISP vlerëson se tri drejtime do ta rikthenin Gjykatën aty ku i takon. Së pari, ngushtimi dhe qartësimi i juridiksionit, që Gjykata të mos tërhiqet — dhe të mos tërhiqet vetë — në çështje thelbësisht politike; një doktrinë e qartë e vetëpërmbajtjes ndaj "çështjeve politike". Së dyti, depolitizimi i emërimeve përmes një modeli të shkallëzuar dhe shumëburimor si ai shqiptar, që asnjë shumicë e vetme të mos e formësojë Gjykatën sipas interesit të vet. Së treti, mekanizma kushtetuese zhbllokimi brenda vetë Kuvendit — ulje graduale të pragjeve pas raundeve të dështuara — që kriza t'i kthehen politikës, e cila mban përgjegjësi para votuesit, e jo një gjykate që nuk i përgjigjet askujt.

Po e themi edhe kundërargumentin, sepse është i vërtetë: në një demokraci të re, një gjykatë e fortë ka shërbyer si frenë kundër tekave të shumicës, dhe shpesh ka qenë i vetmi institucion që ka funksionuar kur gjithçka tjetër bllokohej. Kjo është arritje, jo turp. Por pikërisht ngaqë Gjykata është e çmuar, ajo nuk duhet konsumuar si zëvendësuese e përhershme e politikës. Sa më shumë vendime politike të marrë, aq më shumë legjitimitet gjyqësor humb.

Demokracia nuk kërkon një gjyqtar që qeveris; kërkon politikanë që qeverisin dhe një gjykatë që i mban brenda kushtetutës. Derisa Kosova të mos e bëjë këtë dallim, do të vazhdojë të ketë nëntë sundimtarë të paidentifikuar — dhe një klasë politike gjithnjë e më të gatshme t'ua dorëzojë atyre përgjegjësinë që votuesi ia ka besuar asaj.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi vendimet e Gjykatës Kushtetuese të Kosovës dhe krahasimet me Shqipërinë e Maqedoninë e Veriut janë verifikuar përmes JURIST, Balkan Insight, Euronews, Wikipedia dhe burimeve zyrtare gjyqësore.