Spastrimi me vulë: Lugina e Preshevës dhe heshtja që kushton

Në Luginën e Preshevës, një komunitet po zhduket jo me dhunë të hapur, por me një vulë administrative. Përmes "pasivizimit të adresave", shteti serb u heq vendbanimin me mijëra shqiptarëve — dhe me të, të drejtën për të votuar, për pension, për shëndetësi, për dokumente. Komiteti i Helsinkit e ka quajtur këtë "spastrim etnik me mjete administrative". Bota, kryesisht, ka heshtur.

Për një institut që merret me të drejtat e shqiptarëve në rajon, kjo temë është në zemër të mandatit. Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë — me shumicë ose me prani të fortë shqiptare — janë shpesh të harruara në debatin publik, ku vëmendja ndalet te veriu i Kosovës. Por padrejtësia nuk bëhet më e vogël sepse ndodh larg reflektorëve.

Si zhduket një njeri në letër

Mekanizmi është i thjeshtë dhe prandaj i rrezikshëm. Autoritetet serbe deklarojnë "joaktive" adresat e banimit të shqiptarëve — shpesh të atyre që punojnë përkohësisht jashtë vendit — dhe me këtë veprim personi humbet statusin e banorit. Pasojat janë zinxhir: pa adresë aktive nuk rinovon letërnjoftimin, nuk voton, nuk trashëgon pronën lehtë, humbet sigurimin shëndetësor dhe pensionin. Sipas raporteve, mbi 3.300 shqiptarë u fshinë nga listat zgjedhore në periudhën 2015–2022, dhe mbi 2.900 adresa të tjera janë pasivizuar që nga viti 2022. Numri real i të prekurve vazhdon të rritet.

Nuk të dëbojnë me armë; të fshijnë nga regjistri. Rezultati demografik është i njëjtë, por përgjegjësia fshihet pas një procedure "teknike".

Një padrejtësi me pasoja të dyfishta

Përveç dëmit njerëzor, pasivizimi ka edhe një logjikë politike: ai zvogëlon numrin e regjistruar të shqiptarëve, dobëson përfaqësimin e tyre në zgjedhje dhe përgatit terrenin për të kontestuar shumicën shqiptare në komuna ku ajo ka ekzistuar prej brezash. Kësaj i shtohen mospranimi i diplomave të lëshuara në Kosovë, financimi i pamjaftueshëm i shkollave dhe mediave në gjuhën shqipe, dhe një rënie e vazhdueshme demografike. Është një strategji e ngadaltë, por e qëndrueshme, e zbrazjes.

Pse heshtja është zgjedhje politike

Vëmendja ndërkombëtare po fillon të lëvizë: në SHBA, një nismë ligjore kërkon që Departamenti i Shtetit të vlerësojë diskriminimin ndaj shqiptarëve në Luginë, dhe një delegacion i Kongresit ka planifikuar vizitë në terren. Por reagimi mbetet i pjesshëm. Kjo heshtje nuk është neutralitet; është një zgjedhje që i lejon procesit të vazhdojë.

AISP vlerëson tri drejtime veprimi. Së pari, çështja e Luginës duhet të hyjë zyrtarisht në agjendën e dialogut Kosovë–Serbi si tema e reciprocitetit: nuk mund të kërkohen standarde për komunitetin serb në Kosovë ndërsa mohohen për komunitetin shqiptar në Serbi. Së dyti, nevojitet një dokumentim i pavarur dhe i vazhdueshëm — regjistrim i rasteve, shifra të verifikueshme, raportim ndërkombëtar — që padrejtësia të mos mbetet anekdotë, por dosje. Së treti, mbështetje konkrete për arsimin, mediat dhe përfaqësimin politik të shqiptarëve të Luginës, që komuniteti të ketë mjete për të mbijetuar si i tillë.

Mbrojtja e të drejtave nuk mund të jetë selektive gjeografikisht. Një komb që kërkon me të drejtë standarde për veten në një vend, e ka detyrë ta ngrijë zërin kur të njëjtat standarde i mohohen bashkëkombësve përtej kufirit. Lugina e Preshevës është prova më e qartë se sa seriozisht e marrim këtë parim.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi pasivizimin janë verifikuar përmes Komitetit të Helsinkit, YIHR, Institutit Max Planck, KOHA dhe Euronews Albania.