Vendi që po zbrazet

Që nga 1 janari 2024, qytetarët e Kosovës udhëtojnë pa viza në zonën Schengen. Ishte një fitore e merituar, e pritur për vite. Por ajo hapi edhe një derë tjetër: regjistrimi i vitit 2024 tregoi një popullsi prej rreth 1,6 milionë banorësh — 11% më pak se trembëdhjetë vjet më parë, me një bilanc negativ migrimi prej rreth 340.000 vetësh. Vendi nuk po humbet vetëm njerëz; po humbet të ardhmen e vet.

Kjo temë nuk bën tituj bombastikë, sepse nuk shpërthen — kullon. Por pikërisht ngadalësia e saj e bën më të rrezikshme se shumë kriza politike që zënë faqet e para. Një qeveri mund të bjerë e të ngrihet brenda vitit; një brez i ikur nuk kthehet.

Kush ikën dhe pse ka rëndësi

Emigrimi nuk është uniform: ikin më shumë të rinjtë, mosha 20–35 vjeç, dhe shpesh më të kualifikuarit — mjekë, infermierë, specialistë të teknologjisë. Sondazhet pas liberalizimit treguan se një pjesë e madhe e popullsisë shprehte gatishmëri të largohej. Kur ikën këta, nuk ikën vetëm krahë pune; ikën taksapaguesit e ardhshëm, prindërit e fëmijëve që nuk do të lindin këtu, dhe mjeku që do të mungonte në spitalin e radhës. Norma e lindshmërisë ka rënë nën nivelin e zëvendësimit, mosha mesatare është rritur, dhe struktura e popullsisë po plaket me shpejtësi.

Papunësia e lartë dhe ikja e trurit janë dy anë të së njëjtës medalje: një ekonomi që nuk krijon mundësi eksporton njerëz. Vizat e hoqën pengesën; nuk e krijuan shkakun.

Liberalizimi nuk është faji — mungesa e mundësisë është

Do të ishte gabim ta fajësonim liberalizimin e vizave; ai është e drejtë dhe përparim. Faji qëndron te ekonomia që i shtyn njerëzit të largohen: papunësi mes më të lartave në Evropë, papunësi rinore rreth një të pestës, dhe një inaktivitet ekonomik që prek pjesën më të madhe të grave në moshë pune. Kur mundësia mungon brenda, çdo derë e hapur nga jashtë kthehet në rrugëdalje. Zgjidhja nuk është të mbyllen dyert — as nuk mundemi, as nuk duhet — por të krijohen arsye për të qëndruar.

Një politikë mbajtjeje, jo vetëm shqetësimi

AISP vlerëson se Kosovës i duhet një strategji kombëtare e mbajtjes dhe kthimit, e trajtuar me seriozitetin e një çështjeje sigurie kombëtare. Kjo do të thotë: nxitje reale të punësimit rinor dhe të sektorëve me vlerë të lartë si teknologjia, ku të rinjtë mund të fitojnë paga evropiane pa u larguar; kushte konkrete për profesionistët e shëndetësisë dhe arsimit — paga, kushte pune, perspektivë — që ata të mos i marrin diplomat e paguara nga shteti dhe t'ia dhurojnë sistemet e huaja; politika familjare që e bëjnë të mundur rritjen e fëmijëve pa varfëri; dhe një program serioz lidhjeje me diasporën, që largimi të mos jetë përfundimtar, por qarkullim i dijes dhe i kapitalit.

Një komb matet edhe me aftësinë për t'i mbajtur bijtë e vet. Zhvillimi ekonomik, arsimi dhe mundësia nuk janë tema "të buta" përballë politikës së madhe; ato janë vetë themeli mbi të cilin qëndron gjithçka tjetër — përfshirë të drejtat, sigurinë dhe të ardhmen e shqiptarëve në rajon. Nëse vendi vazhdon të zbrazet, të gjitha betejat e tjera do të fitohen mbi një tokë gjithnjë e më të shkretë.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat demografike dhe ato mbi migrimin janë verifikuar përmes regjistrimit të popullsisë 2024, UNDP, RFE/RL dhe raportimeve vendore.