Asociacioni: fjala që të gjithë e shqiptojnë, askush s'e ndërton

Trembëdhjetë vjet pas Marrëveshjes së Brukselit, Asociacioni i Komunave me Shumicë Serbe mbetet obligimi më i pashmangshëm dhe njëkohësisht më i patretshëm i Kosovës. Në qershor 2026, qeveria e Kurtit e ndërpreu çdo punë për të, duke e kushtëzuar me njohjen nga Serbia. Të dyja palët e përmendin çdo ditë; asnjëra nuk e ndërton.

Ky është një nga ato tema ku emocioni shpesh e mbyt analizën. Prandaj le t'i ndajmë dy pyetjet që zakonisht ngatërrohen: a duhet krijuar një asociacion, dhe çfarë lloj asociacioni duhet krijuar. Përgjigja e AISP-së është "po" për të parën dhe shumë e kushtëzuar për të dytën.

Obligimi ekziston — kjo nuk diskutohet

Marrëveshja e vitit 2013 e parashikon Asociacionin, dhe Gjykata Kushtetuese e ka konfirmuar se ai mund të ekzistojë brenda rendit kushtetues, me kushtin që të mos krijojë një nivel të tretë pushteti me kompetenca ekzekutive. Mospranimi i tërësishëm i obligimit e vendos Kosovën në kundërshtim me nënshkrimin e vet dhe me partnerët perëndimorë — pikërisht ata nga varësia e të cilëve varet edhe njohja ndërkombëtare, edhe integrimi evropian. Kushtëzimi me njohjen nga Serbia, sado i kuptueshëm politikisht, është de facto një mënyrë për të mos e bërë kurrë — dhe kjo ka çmim.

Frika është legjitime

Njëkohësisht, rezistenca ndaj Asociacionit nuk është thjesht kokëfortësi. Frika se një asociacion me kompetenca të gjera do të "bosnjizonte" Kosovën — duke krijuar një entitet të tipit Republika Srpska që bllokon vendimmarrjen qendrore — është e bazuar në përvojën e fqinjëve. Bosnja dhe Hercegovina është shembulli i gjallë se si autonomia etnike, e ngritur në veto, mund ta paralizojë një shtet për dekada. Kush e injoron këtë frikë, nuk e kupton problemin.

Pyetja e vërtetë nuk është "asociacion po apo jo", por "asociacion që ofron shërbime apo asociacion që ushtron veto". Midis këtyre dyjave qëndron ndryshimi mes një shteti funksional dhe një shteti të bllokuar.

Një dizajn që i shërben të gjithëve

Zgjidhja nuk është zvarritja, por dizajni. AISP vlerëson se një asociacion i pranueshëm duhet të ndërtohet mbi katër parime: së pari, funksione vetëm shërbyese — arsim, shëndetësi, zhvillim lokal, kulturë — pa asnjë kompetencë ekzekutive apo legjislative që i mbivendoset shtetit; së dyti, nënshtrim i plotë ndaj Kushtetutës dhe ligjeve të Kosovës, me mbikëqyrje gjyqësore; së treti, financim transparent dhe llogaridhënie, jo kanal i fshehtë ndikimi nga Beogradi; dhe së katërti, karakter të hapur qytetar në nivel komunal, jo entitet mono-etnik me pushtet vetuni.

Një asociacion i tillë do ta shndërronte një kërcënim të perceptuar në një mekanizëm normal të vetëqeverisjes lokale — të njëjtin lloj bashkëpunimi mes komunave që ekziston në shumë demokraci evropiane. Ai do t'i jepte komunitetit serb siguri për të drejtat e veta pa i dhënë Beogradit levë mbi shtetin kosovar.

Për interesin shqiptar në rajon, llogaria është strategjike, jo emocionale. Sa më gjatë të mbetet Asociacioni peng, aq më gjatë mbeten të ngrira integrimi evropian, njohjet e reja dhe stabiliteti që i shërben të gjithë shqiptarëve. Të ndërtosh një asociacion të matur nuk është lëshim; është mënyra për t'ia hequr Beogradit argumentin dhe për ta çuar Kosovën përpara sipas kushteve të veta.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi statusin e Asociacionit dhe pozicionet politike janë verifikuar përmes Prishtina Insight, Carnegie Endowment, Parlamentit Evropian dhe raportimeve vendore.