Vetingu: reforma që ndryshoi drejtësinë shqiptare

Pas gati një dekade, procesi i rivlerësimit të gjyqtarëve dhe prokurorëve, i njohur si vetingu, po mbyllet në vitin 2026. Numrat flasin qartë: qindra magjistratë u larguan nga sistemi, dhe një pjesë e madhe e trupës gjyqësore u rinovua. Kjo është një nga reformat më ambicioze në rajon, dhe vlen të vlerësohet me drejtësi.

Të nisemi nga rezultatet, sepse ato janë të prekshme. Komisioni i vetingut shqyrtoi mbi tetëqind anëtarë të sistemit të drejtësisë. Rreth dyqind e gjashtëdhjetë magjistratë u shkarkuan përmes procesit, dhe rreth njëqind të tjerë dhanë dorëheqjen para verifikimit. Në fazën e verifikimit të pasurisë, një pjesë e madhe e gjyqtarëve nuk e kaluan provën. Këto shifra nuk janë kozmetikë; ato tregojnë një pastrim të thellë të një sistemi që për vite ishte simboli i mosndëshkimit. Pa këtë reformë, nuk do të kishte as SPAK, as hetime ndaj figurave dikur të paprekshme.

Vetingu ishte një vendim i vështirë politik, sepse prekte interesa të fuqishme dhe krijonte pasiguri afatshkurtër. Fakti që u ndërmor dhe u çua deri në fund është arritje e reformës në drejtësi që kjo qeveri e mbështeti dhe e zbatoi, në bashkëpunim me partnerët ndërkombëtarë. Në një rajon ku reformat shpesh mbeten në letër, Shqipëria e ktheu vetingun në realitet. Kjo meriton njohje, pavarësisht debateve.

Një sistem drejtësie që heq gati një të tretën e magjistratëve të vet ka pranuar një të vërtetë të dhimbshme për të ndërtuar diçka më të pastër. Guximi për ta bërë këtë është vetë pjesë e reformës.

Kjo nuk do të thotë se procesi ishte pa kosto. Largimi i shumë magjistratëve krijoi mungesa dhe vonesa, dhe ngarkesa mbi gjykatat u rrit ndjeshëm. Disa kritikë kanë ngritur pyetje për afatet dhe për ndikimin te funksionimi i përditshëm i drejtësisë. Këto shqetësime janë reale dhe duhen adresuar, sepse një drejtësi e pastër por e ngadaltë ende i mban qytetarët në pritje. Reforma nuk mbaron me largimin e të papërshtatshmëve; ajo plotësohet me plotësimin e vendeve bosh me magjistratë të rinj e të aftë.

AISP vlerëson se detyra tani është konsolidimi. Së pari, sistemi duhet të përshpejtojë emërimin dhe trajnimin e magjistratëve të rinj, që pastrimi të mos kthehet në paralizë. Së dyti, standardet e integritetit të vendosura nga vetingu duhet të bëhen të përhershme përmes mekanizmash normalë kontrolli, që sistemi të mos ketë nevojë për një veting të dytë pas dhjetë vitesh. Së treti, pavarësia e institucioneve që dolën nga kjo reformë duhet mbrojtur, sepse vlera e vetingut do të matet nga sa gjatë do të zgjasin efektet e tij.

Vetingu është një kapitull që tregon se ndryshimi i thellë institucional është i mundur kur ka vullnet dhe mbështetje. Shqipëria e ka bërë pjesën më të vështirë. Sfida tani nuk është të kthehet pas, por të sigurojë që sistemi i ri të jetë njëkohësisht i pastër dhe funksional. Reforma e mirë nuk mbaron kur largohet i fundit i papërshtatshëm; ajo mbaron kur drejtësia punon më mirë për qytetarin.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi vetingun janë verifikuar përmes EEAS, Albanian Times, Verfassungsblog dhe raporteve zyrtare.