Marrëveshja Itali-Shqipëri: diplomaci pragmatike përballë provës ligjore

Protokolli mes Romës dhe Tiranës për ngritjen e qendrave të procesimit të azilit në Shëngjin dhe Gjadër ka qenë një nga marrëveshjet më të diskutuara në Evropë. E paraqitur si model nga disa dhe si e dështuar nga të tjerë, ajo shtron pyetje reale për sovranitetin, të drejtat dhe kufijtë e diplomacisë pragmatike.

Nga këndvështrimi i interesit shqiptar, marrëveshja ka pasur një logjikë të kuptueshme. Ajo e forcoi partneritetin strategjik me Italinë, aleatin më të afërt të Shqipërisë në BE, dhe e vendosi Tiranën në qendër të një debati evropian ku zakonisht ka qenë vëzhguese. Për një vend që kërkon anëtarësimin, të tregohesh partner i besueshëm dhe i gatshëm të ndajë barrë me një shtet anëtar nuk është pa vlerë. Qeveria e ka paraqitur marrëveshjen si shprehje të mikpritjes dhe të aftësisë për bashkëpunim, dhe ky lexim ka bazë.

Njëkohësisht, faktet ligjore duhen thënë qartë. Gjykatat italiane kthyen shumicën e migrantëve të parë, dhe në gusht 2025 Gjykata Evropiane e Drejtësisë vendosi kundër praktikës së listave të "vendeve të sigurta" në formën që e mbështeste procesimin e përshpejtuar. Kjo e la modelin kryesisht të bllokuar, me qendra që u rikonceptuan më shumë si pika kthimi sesa procesimi. Kostot, ndërkohë, kanë qenë të larta. Prandaj çdo vlerësim i ndershëm duhet të pranojë se rezultatet praktike kanë qenë të kufizuara.

Një marrëveshje mund të jetë njëkohësisht fitim diplomatik dhe sfidë ligjore. Sovraniteti nuk qëndron vetëm te e drejta për të nënshkruar, por edhe te kujdesi për të mos e nënshtruar territorin ndaj një regjimi ligjor të paqartë.

Shqetësimet për të drejtat e njeriut, të ngritura nga organizata joqeveritare, nuk duhen shpërfillur. Procesimi i azilit jashtë territorit të vendit që ka përgjegjësinë kryesore ngre pyetje serioze për garancitë procedurale dhe për trajtimin e njerëzve në një hapësirë juridike hibride. Fakti që gjykatat evropiane ndërhynë tregon se sistemi i kontrolleve funksionoi, por edhe se marrëveshja u ndërtua mbi baza që nuk i rezistuan plotësisht provës ligjore.

AISP vlerëson se mësimi kryesor për Shqipërinë nuk është nëse duhej apo jo të bashkëpunonte me Italinë, por si duhet ta bëjë këtë në të ardhmen. Së pari, çdo marrëveshje e këtij lloji duhet të ketë baza ligjore të qarta dhe në përputhje me të drejtën evropiane, që të mos kthehet në burim kontestimi. Së dyti, standardet e trajtimit të njerëzve duhet të jenë të garantuara dhe të monitorueshme, sepse reputacioni i një vendi kandidat matet edhe nga mënyra si sillet me më të cenueshmit. Së treti, përfitimi diplomatik duhet peshuar realisht, jo mbivlerësuar.

Diplomacia pragmatike është një aset për një shtet të vogël që kërkon të numërohet. Por pragmatizmi është i qëndrueshëm vetëm kur qëndron mbi ligj dhe mbi parime. Marrëveshja Itali-Shqipëri mbetet një eksperiment i vlefshëm për t'u studiuar, pikërisht sepse tregon si përfitimet dhe kufijtë e një politike të tillë ecin krah për krah.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi marrëveshjen, kostot dhe vendimet gjyqësore janë verifikuar përmes Al Jazeera, EUnews, Brussels Signal dhe European Relations.