Diella: ambicie e guximshme, prova ende përpara

Në shtator 2025, Shqipëria u bë vendi i parë në botë që i dha një sistemi të inteligjencës artificiale, të quajtur Diella, një rol në nivel kabineti për prokurimin publik. Reagimet shkuan nga habia te talljet. Por përtej spektaklit, ideja meriton një vlerësim të matur: çfarë synon vërtet dhe a mund të funksionojë.

Qëllimi i shpallur nuk është i vogël. Prokurimi publik është vendi ku korrupsioni gjen tokën më pjellore, sepse vendimet diskrecionale mbi tenderat e mëdhenj janë të vështira për t'u kontrolluar. Ideja që kritere të standardizuara, gjurmë digjitale dhe një vlerësim i automatizuar i ofertave mund të reduktojnë hapësirën për ndikim njerëzor, nuk është fantazi. Institucione ndërkombëtare e kanë pranuar se digjitalizimi i prokurimit është një nga mjetet më efektive kundër ryshfetit. Në këtë kuptim, ambicia e qeverisë shqiptare është në drejtimin e duhur.

Kritikët kanë ngritur dy lloje kundërshtimesh. I pari është juridik dhe simbolik: një sistem nuk mund të jetë "ministër" në kuptimin kushtetues, sepse ministrat janë qytetarë me përgjegjësi ligjore. Ky vërejtje ka vlerë, dhe qeveria do të bënte mirë ta sqaronte se përgjegjësia përfundimtare mbetet te njerëz të identifikueshëm, jo te një avatar. I dyti është praktik: skepticizmi nëse pas figurës simbolike qëndron një ndryshim real në mënyrën si jepen tenderat. Ky është kundërshtimi më i rëndësishëm, dhe përgjigja mund të vijë vetëm nga rezultatet.

Novacioni në qeverisje gjykohet jo nga sa i guximshëm duket në ditën e parë, por nga sa transparencë prodhon në vitin e parë. Diella do të matet me tenderat, jo me titujt.

Është e drejtë të mbahet një distancë kritike edhe ndaj rrezikut të kundërt: teknologjia mund të përdoret si mburojë simbolike që zhvendos vëmendjen nga problemet reale, në vend që t'i zgjidhë ato. Nëse Diella mbetet një fytyrë komunikimi pa ndryshim substancial në procedura, atëherë skeptikët do të kenë pasur të drejtë. Prandaj besueshmëria e nismës varet nga hapja e plotë e të dhënave: kush vendos, mbi çfarë kriteri, dhe si mund ta kontrollojë publiku.

AISP vlerëson se qasja e drejtë ndaj Diellës nuk është as adhurim, as përbuzje. Është kërkesë për prova. Qeveria duhet të publikojë tregues të matshëm: sa tendera kanë kaluar përmes sistemit, sa është ulur numri i ankesave, sa është rritur konkurrenca, dhe si trajtohen rastet e dyshimta. Nëse këto shifra tregojnë përmirësim, atëherë Shqipëria do të ketë dhënë një kontribut të vërtetë në luftën kundër korrupsionit, dhe jo vetëm një titull për mediat botërore.

Të provosh diçka të re në qeverisje përmban gjithmonë rrezik dështimi. Por një vend që kërkon të thyejë ciklin e korrupsionit ka nevojë pikërisht për guxim eksperimentimi, i shoqëruar me disiplinën e transparencës. Diella është një bast. Vlen të shihet nëse do të fitohet, para se të shpallet i humbur.

Ky tekst pasqyron qëndrimin analitik të AISP. Të dhënat mbi Diellën janë verifikuar përmes Balkan Insight, Global Government Forum, France24 dhe Wikipedia.